کد خبر : 5464
تاریخ انتشار : پنجشنبه ۵ تیر ۱۳۹۹ - ۱۷:۲۷

شیخ ابواسحاق کازرونی

شیخ ابواسحاق کازرونی

ابواِسْحاقِ کازِرونی، ابراهیم بن شهریار بن زادان فرخ بن خورشید، معروف به شیخ مرشد (۳۵۲-۴۲۶ق/۹۶۳-۱۰۳۵م)، عارف، شاعر، مفسر، محدث و مؤسس سلسلۀ کازرونیه (یا اسحاقیه). ابواسحاق در نُوَرد کازرون متولد شد (محمودبن عثمان، ص۵۸؛ جامی، ص۲۵۴). پدر و مادر وی از زرتشتیانی بودند که پیش از ولادت او اسلام آورده بودند، اما نیای وی زادان

ابواِسْحاقِ کازِرونی، ابراهیم بن شهریار بن زادان فرخ بن خورشید، معروف به شیخ مرشد (۳۵۲-۴۲۶ق/۹۶۳-۱۰۳۵م)، عارف، شاعر، مفسر، محدث و مؤسس سلسلۀ کازرونیه (یا اسحاقیه). ابواسحاق در نُوَرد کازرون متولد شد (محمودبن عثمان، ص۵۸؛ جامی، ص۲۵۴). پدر و مادر وی از زرتشتیانی بودند که پیش از ولادت او اسلام آورده بودند، اما نیای وی زادان فرخ در کیش زرتشتی وفات یافت (محمودبن عثمان، ص ۱۱؛ نیز نک‍ : عطار، ص۷۶۳؛ زرکوب، ص۱۴۵). خانوادۀ ابواسحاق بسیار تنگدست بودند و از او می‌خواستند که برای تأمین معاش، پیشه‌ای بیاموزد، اما چون اشتیاق او به فرا گرفتن قرآن بسیار بود، عاقبت پدر و مادر و جدش پذیرفتند که او سحرگاهان پیش از رفتن به کار، به درس قرآن رود (محمود بن عثمان، ص۱۴؛ عطار، همانجا)
ابراهیم پس از تحصیل مقدمات علوم و مصاحبت با برخی از مشایخ فارس (نک‍ : محمود بن عثمان،صص ۱۴، ۴۲-۴۸، ۶۰-۶۲) برآن شد که طریقت یکی از سه شیخ پرآوازۀ آن عصر را برگزیند و عاقبت از میان حارث محاسبی، ابن خفیف و ابو عمروبن علی به طریقت ابن خفیف روی آورد (همو،صص ۱۷-۱۸؛ عطار،ص ۷۶۴) و احتمالاً پس از ۳۷۱ق (سال وفات ابن خفیف) از حسین اکار، مرید ابن خفیف، خرقه گرفت (محمودبن عثمان،صص ۱۹-۲۵). وی پیش از آنکه به شیراز نزد حسین اکار رود، خود در کازرون شهرت و اعتباری یافته بود و چنانکه از مندرجات فردوس المرشدیه محمود بن عثمان،صفحه ۲۰ بر می‌آید، سفر او به شیراز نیز درواقع به خواهش مریدانش بوده است. احتمالاً همین آوازه و اعتبار او در میان مردم کازرون موجب بیم و هراس بزرگان زرتشتی کازرون شده بود.
روایت مسلمان شدن ۰۰۰‘۲۴ نفر از مردم آن شهر به دست او (همو،صص ۲۹، ۳۸۰؛ عطار،ص ۷۶۹؛ زرکوب،ص ۱۴۶)، اگرچه اغراق‌آمیز می‌نماید، اما حاکی از محبوبیت وی در میان پیروان ادیان دیگر است. در کازرون آن روزگار که عصر سلطۀ فرمانروایان آل بویه بر فارس بود، زرتشتیان اندک نبودند و حتی حاکم شهر مردی به نام خورشید، از زرتشتیان آنجا بود که بعدها به سبب سعایتی که از ابواسحاق نزد فخرالملک، وزیر آل بویه (د ۴۰۷ق) کرده بود، به دست یکی از مریدان شیخ مسموم شد (محمود بن عثمان،صص ۱۴۳-۱۴۵). افزون بر خورشید، میان ابواسحاق و دیلم مجوسی، شحنۀ کازرون، نیز کشمکشهایی درگرفت که عاقبت به نزاع سختی میان مسلمانان و زرتشتیان شهر انجامید. ابواسحاق از این مهلکه جان به در برد، اما ناچار شد که برای ادای توضیح به شیراز نزد فخرالملک برود (همو،صص ۱۰۶-۱۰۸). این خصومتها همچنان ادامه یافت. بار دیگر مردی به نام شهزور بن خربام، تیری به سوی ابواسحاق انداخت که بر در حجرۀ او فرود آمد، ولی به گفتۀ محمود بن عثمان، شهزور بعدها مسلمان شد و در زمرۀ هواخواهان شیخ درآمد (ص ۱۱۶). دشمنی زرتشتیان، خصوصاً صاحب منصبان و روحانیان زرتشتی، با ابواسحاق بی‌سبب نبوده است. وی سخت در تبلیغ و ترویج اسلام و حتی جهاد با کفار کوشا بود و بدین سبب «شیخ غازی» لقب گرفته بود. گویند که حتی پس از مرگ شیخ نیز همه ساله مردم کازرون، گروهی را با طبل و علم شیخ به جهاد می‌فرستادند (همو، ۱۸۰-۱۸۵).


ابواسحاق در ۳۸۸ق/۹۹۸م همراه ابوبکر عبادانی به سفر حج رفت و در راه نزد مشایخ و دانشمندان بصره، مدینه و مکه، از جمله ابوالحسن علی بن عبداللـه بن جهضم همدانی به استماع حدیث پرداخت و در مراجعت از مکه نیز همراه شیخ خویش حسین اکار بود (همو،صص ۴۹-۵۷، ۱۱۳-۱۱۴؛ جامی، ص۲۵۴؛ خواندمیر، ۲/۳۱۰
ابواسحاق مریدان بسیار داشت. محمودبن عثمان فهرستی طولانی از اسامی ایشان را آورده است (ص ۳۹۳-۴۰۱). او با آنکه خود در طول زندگی هرگز همسری اختیار نکرد و از صحبت زنان نیز پرهیز داشت (همو، ۱۴۶، ۳۲۷-۳۲۸؛ عطار، ۷۶۷، ۷۷۰)، نام چند زن در میان مریدان او به چشم می‌خورد (محمودبن عثمان،ص ۴۰۱ (
وی در میان وزیران و صاحب منصبان نیز دوستداران و مریدانی داشت (همو،صص ۱۱۵-۱۱۶، ۳۲۴-۳۲۵؛ جامی،صص ۲۵۴-۲۵۵)، چنانکه امیر دیلمی از جملۀ ایشان بود (محمودبن عثمان، ۱۴۷؛ عطار، ۷۶۷-۷۶۸) و فخرالملک نیز که او را به شیراز فرا خوانده بود، خود برای دیدار و دلجویی از وی به کازرون رفت (محمودبن عثمان،صص ۱۱۱-۱۱۲). از بزرگان صوفیه نیز کسانی چون ابوالحسن ابن سالیه (شیخ الشیوخ) با او مصاحبت داشته‌اند (همو،ص ۱۱۰؛ فصیح، ۲/۱۹۳ (
در دیدار ابواسحاق با ابوسعید ابوالخیر و مکاتبه میان ایشان (محمودبن عثمان،ص ۱۴۰؛ زرکوب، همانجا) جای تردید است (مایر، «پانزده»). در نامۀ دانشوران به مکاتباتی (به صورت سؤال و جواب در مسائل عرفانی) میان ابواسحاق و ابن‌سینا هم اشاره شده است (۸/۳۳)، اما محمود بن عثمان که مناقب او را به فارسی ترجمه کرده است، در این‌باره چیزی نمی‌گوید و در میان آثاری که از ابن‌سینا بر جای مانده، نیز چنین مکتوبی دیده نشده است.


ابواسحاق در پی بیماری سختی که ۴ ماه ادامه یافت (محمودبن عثمان، ۷۵)، در نورد کازرون درگذشت. به وصیت او فهرستی از نام تمامی کسانی که به دست وی مسلمان شده بودند و نیز مسلمانانی که نزد او توبه کرده و حتی کسانی که به دیدار وی آمده و از او طلب دعای خیر کرده بودند و همچنین تیری که شهزور زرتشتی به سوی او انداخته بود، با خود او به خاک سپرده شد (همو،ص ۳۷۹؛ عطار،ص ۷۷۵ (
از ابواسحاق جز روایتی در باب «اعتقادات» (محمودبن عثمان،ص ۳۵۶-۳۶۴)، و نیز وصیت‌گونه‌ای خطاب به ابوالفتح عبدالسلام بن احمد (همو،ص ۳۳۷-۳۵۵) و اشعاری به لهجۀ کازرونی (همو،ص ۳۶۵-۳۷۴؛ نیز نک‍ : افشار، «شصت و یک ـ شصت و شش»). چیزی بر جای نمانده است.


کراماتی که در زمان حیات و نیز پس از مرگ وی به او نسبت داده‌اند، حاکی از اعتقاد عامۀ مردم به اوست (نک‍ : محمودبن عثمان،صص ۱۴۰-۱۷۹، ۴۰۲-۴۱۲؛ عطار،صص ۷۶۴-۷۶۸( نمونه‌هایی از سرسپردگی برخی از امیران و بزرگان به او و اشاراتی به تعظیم مرقد وی در منابع آمده است. محمدشاه اینجو فرزند خویش را به تبرک نام شیخ، ابواسحاق نامید (ابن بطوطه،ص ۲۰۷) و خواجوی کرمانی مثنوی روضه الانوار را در مرقد ابواسحاق سرود )براون،ص (۲۲۶ همچنین تربت شیخ را «تریاک اکبر» گفته اند (محمود بن عثمان،ص ۳۱؛ عطار،ص ۷۶۳). ابواسحاق خود از نفوذ معنوی خویش آگاهی داشت، چنانکه گویند وصیت کرده بود که «هرگاه شما را حادثه‌ای پیش آید، تعرض به صندوق تربت من کنید تا آن بلیّه مندفع گردد» (خواندمیر، ۲/۵۶۶). سلجوقشاه نیز از بیم لشکر مغول به تربت ابواسحاق پناه برد و از وی طلب یاری کرد (همانجا). اعتقاد به تربت او چنان بوده است که به گفتۀ ابن بطوطه حتی کسانی که در دریای چین به مسافرت می‌رفتند، از بیم دزدان دریایی یا برای مصون ماندن در برابر توفان، تذرهایی به نام شیخ می‌کردند و چون کشتی به سلامت به ساحل می‌رسید، نذر خود را به خانقاه او می‌دادند. هر کشتی به سلامت که از هند یا چین می‌آمد، هزاران دینار از اینگونه نذور همراه خود می‌آورد (ص ۲۱۷-۲۱۸ (


طریقتی که ابواسحاق بنیاد نهاد، از یک سو تا هند و بلاد چین و از سوی دیگر تا آناتولی و بغداد گسترش یافت. این سلسله در آناتولی به اسحاقیه معروف شد و خانقاه کازرونیه (ﻫ م) نیز در آنجا به ابواسحاق خانه شهرت یافت (همو، ۵۶۴؛ کوپرولوزاده، ۱۸-۲۵؛ ویتک، ۲۵-۲۶؛ رضوی،صص (۱۱۰-۱۱۲, ۳۰۸, ۳۹۸-۳۹۹, ۴۰۹-۴۱۰ گسترش بسیار این خانقاهها که از زمان خود ابواسحاق آغاز شده، احتمالاً با اعتقاد وی و بعدها روش سلسلۀ کازرونیه مبنی بر اینکه باید از توانگران گرفت و به مستمندان داد، بی‌ارتباط نبوده است. او خود در این‌باره می‌گوید: «طریق شیخ کبیر ]ابن خفیف[ آن بودی که بستدی و بدادی… حق تعالی دعای من اجابت کرد و راه شیخ کبیر… مرا بنمود تا طریق وی اختیار کردم…» (محمود بن عثمان، ۱۷) منظور از ایجاد خانقاهها نیز همین بود که مرکز و محلی برای دستگیری از مستمندان و برآوردن حوائج آنان باشد. به گفتۀ زرکوب شیرازی، ابواسحاق خود ۶۴ خانقاه بنا کرد (ص ۱۴۵؛ قس: مایر، «سی و هفت ـ سی و هشت»). افزون بر اینها بنایی نیز به نام «تحت السراج» برای صوفیه‌ای که از نقاط مختلف برای دیدار وی به کازرون می آمدند، احداث کرده بود (محمود، ابن عثمان، ۱۹۰-۱۹۳؛ مایر، «سی و نه)


مآخذ: ابن بطوطه، محمدبن ابراهیم، رحله، بیروت، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م؛ افشار، ایرج، مقدمۀ فردوس المرشدیه (نک‍ : هم‍ ، محمود بن عثمان)؛ جامی، عبدالرحمن بن احمد، نفحات الانس، به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، ۱۳۳۷ق؛ خواندمیر، غیاث‌الدین، تاریخ حبیب السیر، تهران، ۱۳۳۳ش؛ زرکوب شیرازی، احمد بن شهاب‌الدین، شیرازنامه، به کوشش اسماعیل واعظ جوادی، تهران، ۱۳۵۰ش؛ عطار، فریدالدین، تذکره‌الاولیاء، به کوشش محمد استعلامی، تهران، ۱۳۶۶ش؛ فصیح خوافی، احمدبن محمد، مجمل فصیحی، به کوشش محمود فرخ، مشهد، ۱۳۴۰ش؛ مایر، فریتس، مقدمۀ فردوس المرشدیه، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۵۸ش؛ نامۀ دانشوران ناصری، قم، ۱۳۷۹ق؛

ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : ۰
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.